De terminal voor beginners: wat er gebeurt als je een commando typt

Je typt pwd, drukt op Enter en er verschijnt één regel: /home/sanne. Meer gebeurt er niet. Zo werkt de terminal: je typt een opdracht, de computer voert hem uit en zet het antwoord eronder. Er zijn geen knoppen en geen menu’s, alleen tekst. Dat oogt streng, maar het is een van de eenvoudigste manieren om met een computer te praten, en voor een server zonder scherm de enige.

Wie met AI bouwt op een eigen server, komt de terminal vanzelf tegen. Je server heeft geen scherm, en Claude Code werkt ook in de terminal. Je hoeft geen honderd commando’s te kennen. Wel helpt het om te begrijpen wat er gebeurt als je er een typt, zodat je weet wat je ziet.

Waar je de terminal vindt

Op een Mac heet het programma Terminal. Druk op Cmd+Spatie, typ terminal en druk op Enter. De handleiding van Apple legt uit wat je er verder mee kunt. Op Windows gebruik je PowerShell, dat je opent via de app Terminal of via het startmenu. Microsoft beschrijft die app in de documentatie van Windows Terminal.

Het venster zelf is alleen een scherm voor tekst. Het programma dat je opdrachten leest en uitvoert, heet de shell. Op een server is dat meestal bash, op een Mac zsh. Die twee lijken sterk op elkaar. PowerShell op Windows spreekt een andere taal, en daarom oefen je het best op je server.

Met het commando ssh verbind je het venster op je laptop met je server. Vanaf dat moment gebeurt alles wat je typt op de server, tot je exit typt. Hoe je dat veilig inricht, met een sleutel in plaats van een wachtwoord, staat in Inloggen op je server met een sleutel.

De prompt lezen

Het begin van de regel heet de prompt. Hij betekent: ik ben klaar, typ maar. En hij vertelt je waar je bent. Op een server ziet hij er bijvoorbeeld zo uit:

sanne@sanne-server:~$

Vóór de @ staat je gebruikersnaam, daarna de naam van de computer. Na de dubbele punt staat de map waarin je staat. De ~ is de afkorting van je eigen map, je thuismap. Het teken aan het eind zegt als wie je werkt: $ betekent dat je jezelf bent, # dat je root bent, de beheerder die alles mag.

Op een Mac eindigt de prompt meestal op %, zoals in sanne@MacBook-Air ~ %. Op Windows begint hij met PS, zoals in PS C:\Users\sanne>. Twijfel je ooit of je op je laptop of op je server typt, kijk dan naar het begin van de regel. Dat voorkomt een fout die beginners vaak maken: een commando voor de server op de laptop typen, of andersom.

Wat er gebeurt als je op Enter drukt

Zolang je niet op Enter hebt gedrukt, is er niets gebeurd. Je kunt rustig typen en verbeteren. Pas met Enter gaat de regel naar de shell. Neem dit commando:

ls -la /var/www

De shell knipt de regel eerst op bij de spaties. Het eerste woord, ls, is het programma dat moet draaien; de naam komt van list, laat zien wat er staat. Wat met een streepje begint, zijn opties, die aanpassen wat het programma doet: -l vraagt om een lange lijst met details, -a om ook de verborgen bestanden. Het laatste stuk, /var/www, is de map waar het programma naar moet kijken.

Daarna zoekt de shell het programma op en start het. Wat het programma teruggeeft, komt op je scherm, en zodra het klaar is, verschijnt de prompt weer. Krijg je niets terug, dan is het commando meestal gewoon gelukt. Gaat er iets mis, dan zegt het programma dat in een regel tekst. Dit zijn de meldingen die je het vaakst ziet:

• command not found: het programma bestaat niet. Meestal is het een typfout.
• No such file or directory: de map of het bestand staat niet waar je zoekt. Vaak sta je in een andere map dan je denkt.
• Permission denied: dit mag je niet als jezelf. Daarover gaat het stuk over sudo hieronder.

Wil je iets afbreken dat nog loopt, druk dan op Ctrl+C. In de terminal betekent dat stoppen, niet kopiëren. Op een Mac kopieer en plak je zoals altijd met Cmd+C en Cmd+V. Op Windows kopieert Ctrl+C alleen als je eerst tekst hebt geselecteerd.

Twee toetsen besparen je veel typwerk. Tab vult de namen van mappen en bestanden aan: typ cd /var/w, druk op Tab, en er staat cd /var/www/. Vult hij niets aan, dan bestaat wat je typt waarschijnlijk niet. Het pijltje omhoog haalt je vorige commando terug, zodat je het kunt aanpassen of nog een keer uitvoeren.

Mappen en paden

Een terminal staat altijd in één map, net als een venster van Finder of de Verkenner. Waar je staat, zie je met pwd. Met cd ga je naar een andere map.

De route naar een map heet een pad, met een / tussen de stappen. /var/www betekent: de map www in de map var, gerekend vanaf de bovenste map van de computer. Een pad dat met / begint, werkt vanuit elke map. Een pad zonder / ervoor gaat uit van de map waarin je nu staat. Sta je in je thuismap en typ je cd sites, dan kom je in de map sites in je thuismap. Sta je ergens anders, dan zoekt de terminal daar, en vindt hij hem niet. Let ook op hoofdletters: op een server zijn Sites en sites twee verschillende mappen.

Met een handvol commando’s kom je al ver:

• pwd laat zien in welke map je staat.
• ls laat zien wat er in de map staat, en ls -la doet dat met de verborgen bestanden erbij.
• cd map brengt je naar een andere map, cd .. één map omhoog en cd ~ terug naar je thuismap.
• cat bestand zet een kort bestand op je scherm. Voor een lang bestand gebruik je less bestand, en daarin stop je met q.
• mkdir map maakt een nieuwe map.
• rm bestand gooit een bestand weg. Er is geen prullenbak: wat weg is, is weg.

Een voorbeeld. Lotte is fotograaf en wil weten welke foto’s er op haar site staan. Ze logt in op haar server, typt cd /var/www/ met de eerste letters van haar domein en drukt op Tab. De terminal vult de naam aan, en na Enter staat ze in de map van haar site. Met ls ziet ze de mappen, en met ls -la fotos de foto’s met hun grootte en datum. Ze heeft niets veranderd, alleen gekeken. Zo begin je het best.

sudo: even beheerder

Op een server zijn bestanden en mappen afgeschermd. In je eigen map mag je alles, maar aan de instellingen van de server en aan de mappen van je sites mag je als jezelf niet zomaar komen. Dan zie je Permission denied. Dat is geen storing, maar een slot.

Met sudo voor een commando voer je dat ene commando uit als root. Vergelijk whoami, dat je eigen naam geeft, met sudo whoami, dat root antwoordt. Op een server die met het script van retrAIt is ingericht, vraagt sudo geen wachtwoord, omdat je al met je sleutel bent binnengekomen. Op een Mac vraagt hij het wachtwoord van je Mac, en wat je dan typt, zie je niet verschijnen.

Juist omdat het zo makkelijk gaat, is voorzichtigheid op zijn plaats. De uitleg van Ubuntu voor beginners zegt het duidelijk: begrijp wat een commando doet voordat je het met sudo uitvoert, want het krijgt de macht van de beheerder. Gebruik sudo dus voor beheer, zoals een site online zetten of de back-ups bekijken, en niet voor je eigen bestanden. Wat je met sudo maakt, is daarna van root, en dan kun je het zonder sudo niet meer aanpassen.

Veilig oefenen

De meeste commando’s laten alleen iets zien, en daarmee maak je niets kapot. Een paar veranderen of verwijderen iets zonder te vragen of je het zeker weet, zoals rm. Twee gewoontes houden je uit de problemen: lees een commando nog één keer voordat je op Enter drukt, en voer alleen commando’s uit waarvan je weet wat ze doen.

Weet je dat niet, vraag het dan. Plak het commando in een gesprek met Claude en vraag wat elk deel doet en of het iets verandert. Werk je met Claude Code op je server, dan zie je elk commando dat hij uitvoert op je scherm staan, en je kunt hem altijd vragen wat het deed. Zo leer je de terminal kennen terwijl je bouwt. Wat Claude Code precies is, lees je in Wat is Claude Code.

Open vandaag de terminal op je laptop en typ drie commando’s: whoami, pwd en ls. Typ daarna expres een commando dat niet bestaat en lees de melding. Er gebeurt niets ergs, en je hebt gezien hoe het werkt. Heb je al een server, zoals beschreven in Wat is een VPS, log dan in en doe hetzelfde daar. Aan de prompt zie je het verschil.